به دلیل توجه عمده به ادبیات پیش از قرن هشتم و کم توجهی ناشی از آن به دوره های بعد، به ویژه عصر قاجار و زندیه، آثار این دوران مورد بررسی علمی قرار نگرفته و به درستی شناخته نشده است. بی شک در قرون دوازدهم و سیزدهم نیز آثاری ارزشمند می توان یافت که از آن جمله است: «اصول الفصول فی حصول الوصول» در موضوع عرفان و تصوف که ویژگیهای یک کتاب مرجع را دارد.این کتاب حجیم، آخرین اثر رضا قلی خان هدایت است و از آن جا که او در اوج پختگی و کمال به نوشتن آن پرداخته، اهمیتی دو چندان می یابد. «اصول الفصول» یک دایره المعارف جامع است که در طی آن تمامی موضوعات مربوط به عرفان مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است. این اثر ارزشمند تاکنون به چاپ نرسیده و حتی یک مقاله در معرفی آن نوشته نشده است.از «اصول الفصول» دو نسخه خطی باقی مانده که یکی در کتابخانه مجلس با 820 صفحه و دیگری در کتابخانه بوعلی سینای همدان با 520 صفحه موجود است. این مقاله برای اولین بار به معرفی کامل اصول الفصول می پردازد و ویژگیهای ممتاز آن در حد توان نگارنده به پیشگاه اهل فرهنگ و ادب ارایه می دهد.

زمینه و هدف: نسخه خطی «اصول الفصول فی حصول الوصول» اثر رضاقلی خان هدایت (1215-1288 ه. ق) یکی از نویسندگان بنام عصر قاجار در قرن سیزدهم هجری قمری است. این اثر تاکنون تصحیح و چاپ نشده است. کتاب در حکم دایره-المعارف عرفانی است که نویسنده در آن به سیر عرفان از گذشته تا روزگار خود پرداخته است. تاکنون دو نسخه از این کتاب در کتابخانه های مجلس و دانشگاه بوعلی همدان معرفی شده است. هدایت این کتاب را در هجده فصل، نگاشته و توجه به اصول هجده گانه کتاب، اس و اساس تصوف عصر قاجار را بنمایش میگذارد. با توجه به اهمیت تاریخی و ادبی این اثر، نویسنده در درصدد آن است تا به معرفی نسخه اصول الفصول و بررسی و عناصر و مولفه های سبکی، بیان ویژگیهای زبانی، ارزش ادبی، دینی و عرفانی و تاریخی آن بپردازد. معرفی این اثر، علاوه بر نشان دادن جایگاه ادبی آن در تبیین گستره عرفان و تصوف نیز موثر خواهد بود. روش مطالعه: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با کمک منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها: مولف در ابتدا به معرفی سلسله های عرفانی پرداخته و سپس سلسله نعمت اللهی و زندگی شاه نعمت الله ولی را معرفی کرده است. از دیدگاه ساختار زبانی، هدایت در اثر خود کوشیده است از زبان گذشتگان و رویه زبانی آنان بهره جوید تا اثر خویش را مقبول طبع عام کند؛ ازاین رو از کاربردهای قدیم زبان، بسیار استفاده کرده است. نتیجه گیری: نثر هدایت پخته و استوار است و از دشواری و پیچیدگی به دور، به همین دلیل و بسبب نزدیکی این اثر به زمان ما، دارای ویژگیهای خاص و ممتاز سبکی نیست و ازآنجاکه این اثر منثور، همراه با ابیاتی از شعر شاعران دیگر است، مواردی از مختصات سبکی دارد.

«الفصول والغایات فی تمجید الله والمواعظ» من أهم آثار أبی العلاء النثریة والأدبیة الذی لم یصل إلینا منه إلا القلیل. یدرس هذا المقال الأرجاع والغایات والتفاسیر الواردة فی هذا الکتاب من ناحیة الشکل مبینا المعنی المراد من هذه العناوین بإیراد بعض المضامین وتحلیلها وبیان معیار أبی العلاء فی التفاسیر والغایات غیر المعنونة بالرجع.إن الأرجاع والغایات والتفاسیر الموجودة فی الکتاب تبلغ حجما کبیرا غیر أن کل رجع تضمن موضوعا جدیدا مما یدل علی سعة أفکار المعری وعمقها ثم إن المشابهة الشکلیة بین هذا الکتاب والقرآن علی زعم البعض جعلت الحساد یوغرون الصدور ضده فطعنوا فی کتابه بمعارضة القرآن. وعلی الرغم من أن المعری بذکائه وعرفانه بعلوم العرب وأدبه من الطبیعی أن یخلق أثرا بهذه المیزة إلا أن کیفیة تحلیل المضامین والاستفادة من شتی العلوم من الصرف والنحو والعروض والفقه و... لبیان تلک المضامین أسلوب لم یسبقه إلیه أحد. وکأن هذا الکتاب شاهد لما قاله المعری فی بیته المعروف: و إنی وإن کنت الأخیر زمانه / لآت بما لم تستطعه الأوائل

امروزه پیوند ادبیّات تطبیقی و بینامتنیت دستاوردی جدید است که می توان در چارچوب الگوها و روش های آن، به تحلیل اثر پرداخت. از مهم ترین عوامل تحلیل در حوزة ادبیّات تطبیقی، بررسی شباهت ها و تأثیرگذاری آثار بر یکدیگر و چگونگی تحقق یا انتقال یک موضوع و درون مایه است؛ ولی خوانش بینامتنی دغدغة فرا رفتن از بررسی منابع مشابه و تأثیر و تأثر را دارد؛ یک متن بر پایة گفتمانی از پیش موجود، بنا می شود و سپس آن گفتمان را از آن خود می کند و حتّی موجب دگرگونی معنای متن محوری می شود. در جستار پیش رو، با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی تطبیقی وجوه بینامتنی ژنت با نظریه ی بلاغت اسلامی در اصول الفصول می پردازیم. بر این اساس انواع بینامتنی آشکار تعمدی، پنهان تعمدی و ضمنی و وجوه تطبیقی آن ها در بلاغت اسلامی از جمله تضمین، تمثیل، ارسال المثل، اقتباس، عقد، اشاره، حل و انتحال و تلمیح، در این اثر بررسی می شود. بررسی میزان استفاده از متون پیشین بر اساس نظریة ژنت و تطبیق آن ها با نظریه ی بلاغت اسلامی از اهداف این پژوهش به شمار می رود. بر اساس پژوهش حاضر، بیشترین گونة بینامتنی، بینامتنیت ضمنی و در تطبیق با بلاغت اسلامی از گونه ی اقتباس است. پس از آن به ترتیب بینامتنیت آشکار تعمدی، بیشترین فراوانی را دارند. خلاقیّت هدایت در چگونگی به کار بردن متون پیشین و استفاده از عنصر بینامتنی و ایجاد پیوند بدیع و مبتکرانه بین متون پیشین و متن حاضر به گونة هنرمندانه باعث جذب و اقناع مخاطب می شود.

نزهة العقول اثر محمّد عوفی، مشحون از ابیات و اشعاری است که بدون نام شاعر به متن راه یافته اند. این متن، چهل فصل دارد که مؤلف آن در هر فصلی، متناسب با حکایات، ابیات و اشعاری در قالب های مختلف آورده است. پژوهش حاضر با تکیه بر شیوة توصیفی- تحلیلی به بررسی این اشعار پرداخته است. در این متن، نود و هفت بار از شعر استفاده شده که قالب رباعی پربسامدترین قالب شعری به کار رفته در آن است. در نزهة العقول: از سی و چهار رباعی، بیست و هشت تک بیت، شانزده قطعه، یازده مثنوی و هشت بار از ابیاتی متناسب با قالب های قصیده و غزل استفاده شده است. از این نود و هفت شعر مورد استفاده، منبع یا منابعی برای سی و چهار شعر پیدا شد؛ از سنایی، خاقانی و نظامی به دفعات استفاده شده و از شاعرانی چون: عین القضات همدانی، معین الدین اصم، سیدحسن غزنوی، باباافضل کاشانی و ... اشعاری ذکر شده است. در اغلب اشعار به کار رفته در متن نزهة العقول، اختلاف هایی با نسخه های چاپی دیوان شاعران وجود دارد. ضمن اینکه در انتساب بعضی از اشعار به کار رفته، تنازع وجود دارد که نزهة العقول در این زمینه یاری دهنده است.

ادبیات ایران زمین با عرفان اسلامی پیوندی ناگسستنی دارد و این ارتباط تنگاتنگ، باعث می شود که ما این دو مقوله را گاه به اشتباه، هم مرز بپنداریم و قضاوت ما درباره ادبیات یک دوره، به قضاوتی یکسان و همسان در مورد عرفان آن دوره نیز منجر شود. چنان که کم مایگی ادبیات بازگشت و بی توجهی مفرط در مورد این دوره ادبی، باعث شده که عرفان آن دوره هم به چشم نیاید؛ همانطور که استاد ارجمند دکتر شفیعی کدکنی می نویسد: «تصوف این دوره [پیش از مشروطه] نیز تکرار است. در حقیقت، هیچ یک از صوفیه این دوره به یک لحظه صوفیانه جدیدی نرسیده اند، حال آن که تصوف حوزه تجربه های تازه در زبان و اندیشه است». حال آن که حقیقت این است که عرفان، خود مقوله و مجموعه ای است جدا که در موارد بسیار با ادبیات پیوند می خورد ولی افول ادبیات یک دوره، به هیچ روی دلیل بر ضعف عرفان آن دوره نتواند بود.برای تایید این سخن، در مقاله حاضر ابتدا دانشنامه ای عرفانی و گمنام از ادیب و مورخ دانشمند عصر قاجار، رضاقلی خان هدایت، معرفی می شود و سپس بر اساس این کتاب ارزشمند، مروری بر عرفان و عارفان قاجار انجام می گیرد. در ادامه ویژگی های عرفان این عصر برشمرده می شود و معرفی کوتاهی از عرفای برجسته قاجار ارائه می شود. جالب این جاست که در میان این عارفان، همچون عرفای قدیم، هم عامیانی هستند امی ولی عرش نشین و هم عالمان و مجتهدانی که شریعت را با طریقت در آمیخته اند و گویی «طرحی نو درانداخته اند». زمانی به شدت تحت فشار و تنگنا قرار می گیرند و در دورانی در رفاهیت و آسودگی روزگار می گذرانند. به هرحال، عرفانی که در اواخر صفویه از ایران رخت بربسته بود، با همت و پایمردی گروهی که امروزه در گمنامی کامل به سر می برند، به موطن اصلی خویش بازگردانده می شود و در این مقاله ما به بازشناسی این گروه و این جریان خواهیم پرداخت.

در این پژوهش آسیب های تصحیحی متن نزهه العقول فی لطایف الفصول بررسی می شود؛ نویسندگان با ارایه شاهد و مثال های گوناگون درپی اثبات این امر برآمده اند. نزهه العقول فی لطایف الفصول نثری با موضوع اخلاق و عرفان اسلامی از ابوطاهر محمد بن محمد یحیی عوفی است. ایرج افشار و جواد بشری این متن تک نسخه ای را تصحیح کرده اند. اساس این پژوهش، نقد تطبیقی اثر تصحیح شده با اصل نسخه بوده و گاهی نیز برای تایید و تکمیل تصحیح و درستی نمونه های معیوب، به نمونه های مشابهی از متون کهن اشاره شده است. با اینکه متن، تک نسخه ای است و صححان حاشیه های متن رانسخه بدل در نظر گرفته اند، آسیب های تصحیحی متعددی بر آن وارد است و همین امر نگارندگان این مقاله را بر آن داشت تا به بررسی آنها بپردازند. این آسیب ها در چند عنوان دسته بندی شده است؛ آسیب هایی مانند بی توجهی به اصل نسخه، بی توجهی به وزن ابیاتمعنای نادرست ابیات، زواید متن، کاستی های متن، بی توجهی به جمله بندی و نمونه هایی از این دست که عینا با مطابقت متن کتاب با اصل نسخه به دست آمده است. همچنین برای پرهیز از اطناب ممل، تنهاخطاهای آشکار اثر بررسی شد و از بیان شواهدی که به تکرار می انجامید، صرف نظر شده است.

ابن صباغ مالکی (784 - 855 ه. ق)، از جمله نویسندگان سنی سده نهم هجری قمری است که کتابی در زمینه زندگانی دوازده امام (ع)، با عنوان الفصول المهمه فی معرفه الائمه نوشته است. وی در تدوین این کتاب به طور گسترده از نوشته دانشمند شیعی سده هفتم هجری قمری، علی بن عیسی اربلی (م. 692 ه. ق) با عنوان، کشف الغمه فی معرفه الائمه استفاده برده، اما در سراسر متن نوشته خود هیچ یادی از او نکرده است. دو احتمال در باره مقصود وی از به کارگیری این شیوه محتمل است: 1. پیش گیری از متهم شدن به تشیع و از استناد افتادن کتاب، و یا حفظ اصالت کتاب، 2. متهم نشدن به رونویسی از کتابی دیگر. در این مقاله ضمن بررسی مآخذ مستقیم و غیرمستقیم مورد استفاده ابن صباغ، روشن خواهد شد که وی در استفاده از منابع شیعی پرهیزی نداشته و از این گونه منابع در کتاب خود بارها یاد کرده است؛ بنابراین، کتمان وی در یاد کردن از منبع اصلی خویش، به منظور القای اصالت نوشته خود به خواننده بوده است.

پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن برشمردن ویژگی های نسخة خطی ِنزهة العقول فی لطایف الفصولِ ابوطاهر محمد بن محمد یحیی عوفی به بررسی سبک­شناسانة متن در سه قلمروِ زبانی، فکری و ادبی با استفاده از داده­های متنی بپردازد. از آن جایی که در تک نسخة نزهة العقول (کتابخانة آیت الله مرعشی به شمارة: 9084)، نامی از کاتب و تاریخی برای کتابت ذکر نشده، این پژوهش بر آن است تا با توجه به مختصات سبک شناسی، به حدود تاریخی و گونة نثر آن بپردازد. این پژوهش به شیوة توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است و بر اساس بررسی های صورت گرفته، مختصات زبانی این متن، به حدود قرن ششم تا هشتم باز می گردد. همچنین از نظر ادبی، نثری فنی است که در بخش اعظم متن به توصیف و ادبیت می پردازد. از صناعات ادبی به شکلی تازه و مبتنی بر نثر فنی بهره مند شده است؛ صناعاتی چون: تشبیه، استعاره، مضمون سازی های بدیع، تاویل حروفی، جناس سازی های خاصِ مصنف اثر. از نظر فکری نیز این اثر در ذیل متونی می گنجد که مبیّن مفاهیمِ اخلاق اسلامی است. احترامِ مصنف به امامان شیعه نیز در متن به چشم می خورد. ضمن این که بر مبنای پژوهش حاضر، انتساب متن نزهة العقول به صاحب جوامع الحکایات، جای تردید و تشکیک دارد. ­­

تعتبر الحیاة الأفضل ، التی قدمها القرآن الکریم باسم "الحیاة الطیبة" أنقی وأحلی أنواع الحیاة للمسلم. إن الحیاة الطیبة هی النقطة المعاکسة للحیاة الحالیة فی المجتمعات الغربیة. لتفوق و إستیلاء الحیاة الطیبة علی الحیاة الغربیة لابد من معرفة المبادئ الحاکمة علیها.إن تحلیل المبادئ التی تحکم مثل هذه الحیاة من منظور القرآن الکریم أمر ضروری وهام لمزید من الفهم للحیاة الطیبة وتحقیقها علی أرض الواقع.الغرض من البحث هو استکشاف مبادئ الحیاة الطیبة من منظور القرآن الکریم.إن منهج البحث هو دراسة نوعیة باستخدام أسلوب التحلیل المواضیعی وتحلیل البیانات المکتبیة.تنعطف نتائج هذا البحث إلی حقیقة مهمة وهی أنه یمکن سوق المجتمع الإسلامی نحو المعنویة والعدالة و الحق عن طریق إتباع ضوابط معینة. ما دامت القواعد المذکورة أعلاه متبعة فی المجتمع علی مستویات مختلفة ، فإن المجتمع یتجه نحو الحیاة الطیبة و إن کان غیر ذلک فسیتجه المجتمع نحو المقاصد و الحیاة الشیطانیة بدل الحیاة الربانیة.